انسانيّت انسان در گرو شناخت خداوند است ، زيرا كه شناخت انسان ، از انسان جدا نيست بلكه اصلىترين و گرامىترين بخش وجود اوست . انسان به هر اندازه به هستى و نظام هستى و مبدأ و اصل هستى شناخت پيدا كند ، انسانيّت - كه نيمى از جوهرش علم و معرفت و شناختن است - در او تحقّق يافته است . از نظر اسلام ، خصوصا از نظر معارف مذهب شيعه ، جاى كوچكترين شكّ و ترديدى نيست كه درك معارف الهى قطع نظر از آثار عملى و اجتماعى مترتّب بر آن معارف ، خود هدف و غايت انسانيّت است . اكنون به توحيد عملى بپردازيم : توحيد عملى يا توحيد در عبادت يعنى يگانه‌پرستى ، به عبارت ديگر ، در جهت پرستش حق يگانه شدن . بعدا خواهيم گفت كه عبادت از نظر اسلام ، مراتب و درجات دارد . روشن‌ترين مراتب عبادت ، انجام مراسم تقديس و تنزيه است كه اگر براى غير خدا واقع شود مستلزم خروج كلّى از جرگهء اهل توحيد و از حوزهء اسلام است . ولى از نظر اسلام پرستش منحصر به اين مرتبه نيست ، هر نوع جهت اتّخاذ كردن ، ايده‌آل گرفتن و قبلهء معنوى قرار دادن ، پرستش است . آن كسى كه هواهاى نفسانى خود را جهت حركت و ايدهء آن و قبلهء معنوى خود قرار بدهد آنها را پرستش كرده است : أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ ( 1 ) . آيا ديدى آن كس را كه هواى نفس خود را خدا و معبود خويش قرار داده است ؟ آن كس كه امر و فرمان شخص ديگر را كه خدا به اطاعت او فرمان نداده ، اطاعت كند و در برابر آن تسليم محض باشد او را عبادت كرده است : اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ ( 2 ) . همانا عالمان دينى خود و زاهدان خود را به جاى خدا ، خداى خويش ساخته‌اند . وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ ( 3 ) .

--> ( 1 ) . فرقان / 43 . ( 2 ) . توبه / 31 . ( 3 ) . آل عمران / 64 .